INTEGRIDADE NO KOMITMENTU NU’UDAR MODALIDADE PRINSIPAL LIDER IDA NE’EBÉ DIAK

Timor Leste Nu’udar Rai ida ne’ebé nakonu ho história no sofrimentu, ikus mai konkista nia mehi nu’udar nasaun ida iha planeta mundu ida ne’e, hodi hanaran nia an “REPUBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR – LESTE”. Importante tebes ba ita hotu nu’udar sidadaun Timor-oan reflete ba ita nia história hodi konñese ita nia an nu’udar Timor – Oan ida lolos ne’ebé iha spritu hadomi ba Rai (Patriotismu), liu hosi matenek ne’ebé ita horik tinan barak iha mundu akadémiku, ba priense ita nasaun ne’ebé ita hadomi ho hanoin murak sira ne’ebé bele fó kontribuisaun pozitiva hodi sunu lilin oan ida lakan iha nakukun ne’ebé dadaun ne’e sai nu’udar obstakulu ba ita Timor Oan hot-hotu, mak Dezenvolvimentu Nasaun Timor – Leste.

Ita nia História sai nu’udar memoria ne’ebé halo ita úniku iha rejiaun sudeste Aziatíku, ho lisan no toman ne’ébe sai nu’udar riku no soin ne’ebé ezije atu soi iha loron ohin, nune’e Mai ita hanoin ita nia história, fortifika ita nia murak matenek ita ida-idak nu’udar sidadaun, hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu rai Timor – Leste ne’ebé ita horik ba, ho ita nia fuan ho laran, ba utiliza ita nia integridade no Komitmentu matenek nia nu’udar modalidade úniku ba Hatan lia-fuan nu’udar naha ne’ebé hakerek iha planu stratéjiku Dezenvolvimentu Nacional 2011 – 2030.

Nasaun REPÚBLICA DEMOCRTÁTICA DE TIMOR – LESTE, Hatu’ur nia an hanesan Rai ida ne’ebé tuir mito principal tolu ne’ebé oras ne’e dadaun, ita sidadaun Timor Oan Hotu labele haluha; mak hanesan Rai Timor Lorosa’e Mai hosi Avó lafaek ida, iha tali ida ne’ebé tutan lalehan no Rai, no iha Koru Austronesin no naun Austronesia.

Hanesan Timor Oan presijo iha sentimentu ne’ebé klean katak ita husik ita nia maluk barak nu’udar sakrifisiu ba Rai Timor Lorosa’e nia mehi, ne’ebé Merese mai ita Atu sai nasaun ida ne’ebé independenti, sentimentu sira ne’e maka husu ita hotu nia obrigasaun katak ohin hau mesak, maibe lamesak iha Timor-leste.

Rai Ne’ebé ita hari’I hamosu forma regulamentu legal, atu bele regulariza ita hotu, nu’udar orden, ba organiza no jere ita nia kapital oi-oin, ne’ebé mai hosi Rekursu ka matenek ne’ebé ita iha, maibe realidade sai hatudu tiha dadauk, katak ita ema nunka bele sente ba buat ki’ik oan ne’ebé iha valor as ba dezenvolve ita nia nasaun, liu hosi ita nia integridade nu’udar lider ida iha Fatin ne’ebé ita horik hodi fó hanoin bebeik ba ita nia subordinadu sira hodi konkretiza tan dala ida ba libertasaun povu hosi kiak no mukit.

 
Integridade iha signifikadu ne’ebé iha relasaun ba Asaun no valor, tamba ne’e integridade lider ida nia sai nu’udar buat ne’ebé konstante, integridade presija sai nu’udar modalidade ne’ebé iha individu ida ne’ebé hola parte direita iha organizasaun ka Instituisaun, (Liu-liu Funsionario no Ajente Administrasaun Publika sira), tamba la ho integridade mak organizasaun lebele to’o iha ninia 
vizaun no misaun.
 

Iha Timor - Leste, tuir Rezolusaun Nú 8/2004, loron 16 Fulan Junñu, ne’ebé aprova Estatu funsaun públika nian, hatu’ur kedas ona lalaok ka objetivu prinsipal mak hanesan tuir mai ne’e; Hari’i administrasaun ida hodi servi ba nasaun, lahali’is ba se deit, lao lais-mamar no efetivu, Define Kuadru legal ba halo jestaun no emprega rekursu humanu funsionalizmu públiku sira nia, hatu’ur regra ba promove valor sira mak hanesan, Integridade, merítu, exelensia ba hala’o knar ida-idak nia, no define direitu no obrigasaun oi-oin funsionariu sira nia.

Iha Kontekstu ida ne’e husu ita hotu karik nu’udar Timor – Oan ne’ebé iha domin ba rai, atu bele banati hodi hala’o kna’ar ho lolos no momos, maibe buat hotu sai nu’udar lia fuan lerek deit iha lider sira nia oin, ne’ebé mak nu’udar servidor ba nasaun ida ne’e hodi hatu’ur nia an hanesan Funsionariu no Ajente iha Administrasaun Públika, nune’e komitmentu mosu nu’udar shave importante ba susesu servisu ne’ebé obrigatoriamente banati nu’udar funnsionariu ka ajente iha instutisaun estadu nian, fatór importante ida ne’ebé a’at liu ba hetan rezultadu ne’ebé ladiak mak lider ida laiha komitmentu ba banati no lakompriende forma regulamentu ne’ebé sai nu’udar norma lejitmu, iha ne’e sei efeita mos ba hamosu tendesia social hosi funsionariu ka ajente ida ho sira seluk, nune’e kontinua fó impaktu ba servisu públiku.

Nune’e iha sikun ida ne’e indika direita momos katak lider ida presija hola medida ho konsistente (Ka Fiar-an) hosi nia lia fuan no mos hahalok, no iha ne’e integridade sai hanesan karakteristiku, no shave lider ida ne’ebé iha integridade no sei hetan fiar (trust) husi ninia subordinadu sira. Lider ne’ebé iha integridade bele fiar, tamba, “saida deit mak sai nu’udar nia lia fuan mak sai nu’udar ninia asaun mos”.

Ho nune’e wainhira atu to’o iha kulminasaun ida ne’e presija iha servisu maka’as ho modalidade integridade lider nia, iha ne’ebé lider ida presija tau hamutuk hotu rekursu ka hanoin matenek nia iha ninia an rasik, atu bele sai hanesan unidade ida ne’e iha relasaun ba malu, potensialidade sira ne’e mak hanesan kognitivu, afectivu no mos pisikomotoriku.

Lider ida nia ejizensia mak presija iha kapasidade ba halo Planu, organiza, halo servisu, monitorizasaun ba rekursu hot-hotu, atu bele to’o iha objetivu instituisaun nia ho efisiente, efetivu no produtivu. Iha ne’e mak politika no planu asaun reflete duni forma regulamentu legal ne’ebé aprova, (Rez. Nú 8/2004, loron 16 fulan Junnu, Estatutu komisaun funsaun publika) no Konstituisaun da Repúlica Democrática de Timor-Leste, (Art. 137 Prinsipiu Jeral Administrasaun Publika Nian).

Iha Dezenvolvimentu Ciencia no Teknolojia, jestor laos deit ejize ninia kapasidade iha planu, organiza, servisu diak, motivasaun no monitoriza no avaliasaun ba rekursu Humanu hodi to’o iha objetivu instituisaun nian, maibe mos ejize atu iha kapasidade foun iha sekulu ida ne’e, mak hanesan Permite, Facilita, consultasaun, Kolaborasaun, mentor no suportasaun ka iha lian Inglêsh “Enabling, Facilitating, consulting, collaborating, mentoring and Supporting”

Haree ba situasaun kontemporaneu lideransa nia, ohin loron iha Timor- Leste, iha ida, rua ka tolu mak ohin loron sai nu’udar mata dalan ba Hanorin sentidu hadomi ba rai, maibe ha’at, Lima no ne’en, sente nakonu ho hanoin no ambisiouzu ba goza nia vida liu hosi hahalok ida ne’ebé la merese ba nia atu halo, Instituisaun indepedenti ne’ebé iha ita nia Rain, labele halo buat ba kombate hahalok sira ne’e, tamba dala ruma barak tauk, no balun dei’t mak hakarak maibe ho laran sor-sorin deit, pergunta mosu “bainhira??”

Hanoin barak mosu, no koalia barak lor-loron sai nu’udar kultura ba servidor  iha instuisaun estadu nu’udar lider ida, loron ohin koalia ho hamnasa, aban haluha buat barak no lori buat seluk sai nu’udar planu ida ne’ebé la reflete ba konseitu ne’ebé iha ona.

Lia fuan kritika Konstrutiva mai ho ninia solusaun, maibe situasaun temin iha leten, hetan kontra ho titulu licenciadu, mestradu, no chefia, iha ne’e saida mak mosu; “Buka maneira oi-oin, tamba prezensa kritika konstrutiva mai ho nia solusaun, ameansa ba pozisaun licenciadu no Mestradu”, ita nunka hanoin saida mak bele halo ba nasaun ida ne’e, maibe buka maneira oi-oin hodi haknaok murak estadu nia ba interese privadu, lia mak husuk ida mosu, nune’e: integridade Lideransa mestradu ka licenciadu ne’e iha ne’ebé ona?, hatan ba ida ne’e, hakarak utiliza ninia nervozu hodi hatudu karakteristiku presaun nian, atu nune’e ema bele tauk, tamba avaliasaun desempenha. Karateristiku sira sempre mosu bebeik no bebeik maibe ida ne’ebé sai nain ba karakteristiku ida sente katak, “iha ne’e hau mesak dei’t”. lia fuan sua execlecia Primeiro Ministro hakatak nune’e; iha retratu apresentasaun programa 100 governu konstitusional ba dala ne’en, hakatak nune’e Ami servisu ho rigor no responsabilidade, no ami hala’o servisu ho forma ne’ebé efisiente no efetivu liu tan hodi fó prestasaun servisu ba sira ne’ebe ami servi, sidadaun Timor-oan hotu.

Lia fuan Demokrasia hanesan ida ne’ebé importante, iha ne’ebé sai nudar termu vocabulariu ema politiku nain sira, iha ne’ebé ninia konseitu ne’e importante teb-tebes ba ema nu’udar humanu iha sociedade ida nia laran, maibe laiha buat ida mak bele sai hanesan sasin ba konseitu demokrasia iha Timor - Leste, li-liu servidor  sira ne’ebé mak iha administrasaun públika,  iha ne’e kestiona mos integridade iha aplikasaun mundu demokrasia, se hanoin katak lia fuan sai nu’udar instrumentu ida ne’ebé bele funsiona, mak bele sente saida mak instrumentu komunikasaun, iha ne’e integridade no komitmentu mak sai sasin ba funsionamentu no kontribui ba efisiente no efikase nu’udar ezijensia regulamentu ne’ebé hatu’ur nanis.

Claudio Marques Cabral Halerik;

“Timor………….. Lorosa’e,  

O NIA murak matenek mak ami ohin loron nian,

O HATUDU o nia firmeza ba defende o nia soberania,

O HISIK hotu o nia kosar ba sosa o nia liberdade, Susar no Terus tebes ………

hau lahatene

atu halo saida ba ita bo’ot,

O Nia firmeza mak nu’udar SASADIK ida

Iha nia kotuk nu’udar MOTIVADOR,

Iha sorin klaran nu’udar SUPORTADOR no

Iha hau nia oin nu’udar MATA - DALAN”

Claudio “Thelu” Marques Cabral

claudio_marquescabral@yahoo.com

Nú. Telf: +670 77650882